Дзяржаўны
каталог Музейнага фонду
Рэспублікі Беларусь
Навіны музейнага жыцця  /  Віртуальная выстава "Паралелі. Купала і Колас"

Віртуальная выстава "Паралелі. Купала і Колас"


Янка Купала (Іван Дамінікавіч Луцэвіч) нарадзіўся ў ноч на Купалу 7 ліпеня 1882 года ў сям’і абяднелых шляхцічаў Дамініка Ануфрыевіча Луцэвіча і Бянігны Іванаўны Валасевіч у фальварку Вязынка.
У 1898 г. скончыў Беларуцкую народную навучальню. Пасля смерці бацькі (1902 г.) год працаваў на гаспадарцы, потым – хатнім настаўнікам, пісарам у судовага следчага ў Радашковічах (1903 г.) У 1904 г. Я. Купала працаваў малодшым прыказчыкам у памешчыка ў Сенненскім павеце Магілеўскай губерні, практыкантам і памочнікам вінакура ў маёнтку Сёмкава пад Мінскам, на бровары ў Яхімоўшчыне на Маладзечыншчыне, у маёнтку Дольны Сноў Наваградскага павета (1905-1908 гг.) 
Якуб Колас (Канстанцін Міхайлавіч Міцкевіч) нарадзіўся 3 лістапада 1882 г. у засценку Акінчыцы недалёка ад Стоўбцаў у сям’і лясніка Міхала Казіміравіча Міцкевіча (захавалася спражка з адбіткам герба князёў Радзівілаў ад папругі М. К. Міцкевіча) і Лёсік Ганны Юр\'еўны. Дзве зімы Кастусь разам са старэйшымі братамі вучыўся дома ў так званага "дарэктара", потым скончыў народнае вучылішча ў Мікалаеўшчыне (1892—1894 гг.) У 1895—1897 гг. Канстанцін Міцкевіч жыў у Альбуці, дапамагаў бацькам па гаспадарцы і адначасова рыхтаваўся да паступлення ў настаўніцкую семінарыю. Вялікі аўтарытэт меў у падлетка родны дзядзька па маці – Антон Лёсік. Менавіта ён пазней стаў прататыпам аднаго з самых каларытных герояў “Новай зямлі” – дзядзькі Антося.
У сваёй аўтабiяграфiі (1926 г.) Якуб Колас расказваў пра тое, што да паступлення ў Нясвiжскую настаўнiцкую семiнарыю яго падрыхтаваў Антон Лёсiк. Дзядзьку Коласа напаткаў складаны лёс. У 1940-я гг. яго абвясцілі “ворагам” савецкай улады па прычыне таго, што ён з’яўляўся родным братам Язэпа Лёсiка, а падчас нямецкай акупацыi жыў i працаваў у Мiнску. Ёсць сведчанні, што Я. Колас дапамагаў дзядзьку матэрыяльна, а дзякуючы яго заступнiцтву, Лёсiк атрымаў дазвол жыць у роднай Мiкалаеўшчыне, дзе займаўся прыватнымi ўрокамi.
У 1898 г. Кастанцін Міцкевіч паступіў у Нясвіжскую Настаўніцкую Семінарыю, якую скончыў у 1902 г. Пасля заканчэння семінарыі ў 1902—1905 гг. малады настаўнік працаваў на Палессі ў вёсках Люсіна, Пінкавічы. У гэты ж час ён пазнаёміўся з нелегальнай рэвалюцыйнай літаратурай. Так, у лістападзе 1905 г. ён склаў петыцыю жыхароў Пінкавіч да памешчыка Скірмунта з патрабаваннем забяспечыць права сялян на карыстанне азёрамі і ўчасткам зямлі для пашы. У студзені 1906 г. у парадку пакарання за грамадскую дзейнасць К. Міцкевіча перавялі ў Верхменскае народнае вучылішча. У ліпені 1906 г. ён прыняў актыўны ўдзел у нелегальным настаўніцкім з\'ездзе, які адбыўся ў вёсцы Мікалаеўшчына. На гэтым сходзе было пастаўлена пытанне аб неабходнасці рэарганізацыі народнай асветы на аснове дэмакратыі і дэцэнтралізацыі. З\'езд разагнала паліцыя, К. Міцкевіч у ліку іншых быў пазбаўлены права працаваць настаўнікам.  
 
Пачатак ХХ ст. стаў пачаткам літаратурнай дзейнасці Я. Купалы і Я. Коласа. 
Творы Я. Коласа ўпершыню былі надрукаваны ў 1906 г. у газетах “Наша доля” і “Наша ніва”, 11 мая 1907 г. у газеце "Наша ніва" змешчаны верш "Касцу", які стаў першым выступленнем Купалы ў беларускамоўным друку. Пасля гэтага Колас і Купала друкаваліся ў "Нашай ніве" рэгулярна.
У 1908-1909 гг. Янка Купала жыў у Вільні, працаваў у рэдакцыі газеты "Наша ніва" і адначасова бібліятэкарам у прыватнай бібліятэцы. У гэтыя гады ім былі створаны некалькі рамантычных паэм і драматычная паэма "Адвечная песня”. У пачатку 1908 г. у Санкт-Пецярбургу ў беларускім выдавецтве "Загляне сонца і ў наша аконца" выйшаў першы зборнік Я. Купалы – "Жалейка”, які двойчы канфіскоўваўся ўладамі. Захавалася справа аддзялення Канцэлярыі Галоўнага Упраўлення па справах друку аб забароне зборніка. У 1909-1913 гг. Я. Купала займаўся на агульнаадукацыйных курсах А.С. Чарняева ў Санкт-Пецярбургу, дзе вывучаў тэорыю і гісторыю літаратуры. 
Зіму 1906—1907 гг. Колас жыў у родных у леснічоўцы Смалярня, дзе без афіцыйнага дазволу адкрыў прыватную школу. У 1907 г. прыехаў у Вільню, некалькі тыдняў працаваў загадчыкам літаратурнага аддзела ў "Нашай ніве”, але паводле загаду паліцыі быў вымушаны пакінуць горад. Нягледзячы на тое, што 15 верасня 1908 г. Якуб Колас быў засуджаны на 3 гады турэмнага зняволення за ўдзел у нелегальным настаўніцкім з’ездзе, у 1909 г. выходзіць першая кніга Я. Коласа "Другое чытанне для дзяцей беларусаў”, а ў 1910 г. – першы зборнік вершаў "Песні жальбы". Увесь тэрмін пакарання Якуб Колас адбываў у Мінскім астрозе. Пасля выхаду з турмы з верасня 1911 г. па 1914 г. Якуб Колас займаўся настаўніцкай працай. 

 "Ці рана на Івана, ці ў нейкі іншы дзень так ім наканавана: 
адзін аднаго сустрэнь!"
  
1910-я гады сталі адметнымі гадамі ў жыцці двух паэтаў. У жніўні 1912 г. на хутары Смольня, каля вёскі Мікалаеўшчына, адбылася іх першая сустрэча. Дагэтуль яны асабіста знаёмыя не былі, хоць добра ведалі адзін аднаго па літаратурных творах.
 
Праз год пісьменнікі пабачыліся зноў у Вільні падчас вясельнага падарожжа Якуба Коласа. У чэрвені 1913 г. Канстанцін Міцкевіч узяў шлюб з настаўніцай пінскай чыгуначнай школы Марыяй Дзмітрыеўнай Каменскай, з якой яны пражылі разам больш за 30 гадоў, мелі трох сыноў: Данілу, Юрыя, Міхася. 
У студзені 1916 г. Янка Купала ўзяў шлюб з Уладзіславай Францаўнай Станкевіч.
Пісьменнікі сустракаліся сем’ямі. Цікавая гісторыя адбылася з сямейнымі падарункамі: з нагоды 25-годдзя шлюбу з Марыяй Дзмітрыеўнай у 1938 годзе Янка Купала з Уладзіславай Францаўнай падарылі Коласу срэбныя чарачкі, у сваю чаргу Якуб Колас таксма падарыў срэбную чарку Янку Купале.
Наколькі паэты стараліся падтрымліваць аддзін аднаго можна даведацца па наступнай гісторыі: у маі 1938 г. Купала захварэў на крупознае запаленне лёгкіх. У шпіталі ён знаходзіўся з 1 па 22 мая. Акрамя 18 мая Колас штодзённа наведваў сябра ў бальніцы.
 
У 1910-я гг. пісьменнікі шукаюць кожны свой шлях у літаратуры.
Купала ў гэтыя часы зарэкамендаваў сябе выдатным прадстаўніком нацыянальнага рамантызму. Восенню 1910 г. выйшаў з друку другі Купалаў зборнік – "Гусляр", а ў 1913 г. быў выдадзены трэці паэтычны зборнік “Шляхам жыцця”, які стаў фактычна вяршынным дасягненнем тагачаснай беларускай літаратуры.
Пачаў працаваць Я. Купала і ў галіне драматургіі. Ужо першыя яго вопыты ў гэтым накірунку былі вельмі паспяховымі і сталі падмуркам беларускай нацыянальнай камедыі і драмы. У 1910 г. выйшла ў свет драматычная паэма “Адвечная песня”, у 1912 г. – "Сон на кургане", у 1913 г. – камедыя "Паўлінка". У пачатку 1913 г. камедыя з поспехам ставіцца ў Вільні Беларускім музычна-драматычным гуртком і ў Санкт-Пецярбургу – Беларускім навукова-літаратурным гуртком студэнтаў Санкт-Пецярбургскага універсітэта. З кастрычніка 1913 да жніўня 1915 г. Я. Купала – у Вільні, працуе ў "Беларускім выдавецкім таварыстве", у газеце "Наша ніва". У 1914 г. Аляксандр Уласаў перадаў Луцэвічу І. Д. правы і абавязкі рэдактара газеты "Наша Ніва". Як рэдактар, Купала ў гэты час падвяргаўся судоваму пераследаванню царскіх уладаў
Летам 1915 г. у сувязі з набліжэннем нямецкіх войск перастала выходзіць "Наша ніва", і Купала выехаў з Вільні.
З верасня 1915 г. знаходзіўся ў Маскве, займаўся ў народным універсітэце А.Л. Шаняўскага на гісторыка-філасофскім факультэце.
У хуткім часе быў прызваны ў армію. Служыў у Мінску, Полацку, Смаленску старшым рабочым у дарожна-будаўнічым атрадзе Варшаўскай акругі шляхоў зносін. У 1918 г. працаваў агентам аддзела забеспячэння харчовага камітэта Заходняй вобласці, ездзіў па Смаленскай, Арлоўскай і Курскай губернях. Абставіны жыцця, ваенныя падзеі не спрыялі творчасці. З сярэдзіны 1915 г. на працягу больш як трох гадоў Купала як паэт нічога не пісаў. Зноў ён пачаў тварыць у канцы 1918 г. Яго вершы той пары – гэта роздум пра гістарычныя шляхі Бацькаўшчыны, прасякнуты ўласцівай паэту філасофскай глыбінёй.
У студзені 1919 г. Я. Купала пераехаў у Мінск. У 1921 г. ў Мінск вярнуўся і Якуб Колас.
У 1910-я гады рэгулярна акрамя вершаў Якуба Коласа друкуюцца зборнікі і асобныя апавяданні, прысвечаныя пераважна розным аспектам жыцця беларускай вёскі. У 1912 г. у Вільні выходзіць яго зборнік «Апавяданні», у 1913 г. у Санкт-Пецярбургу асобнымі выданнямі апавяданні «Нёманаў дар», «Тоўстае палена», зборнік вершаваных апавяданняў «Прапаў чалавек». Якуб Колас раскрываецца як яскравы празаік.
Падчас Першай Сусветнай Вайны ў у сувязі з набліжэннем фронту Якуб Колас разам з сям\'ёй эвакуіраваўся ў Маскоўскую губерню, дзе быў мабілізаваны на вайсковую службу. Пасля заканчэння Аляксандраўскага ваеннага вучылішча (Масква, 1916 г.) служыў у запасным палку ў г. Перм. Летам 1917 г. у званні падпаручніка накіраваны на Румынскі фронт, але ў хуткім часе ў сувязі з хваробай атрымаў адпачынак і паехаў да сям\'і ў горад Абаянь (цяпер Курская вобласць Расіі). Як настаўнік быў вызвалены ад вайсковай службы і працаваў выкладчыкам, школьным інструктарам у г. Абаяні і яго наваколлі.
 
"Без Коласа ў Купалы менш красы, а без Купалы пабяднее Колас…"
Мікола Маляўка. Пад ліпамі, здаецца, бачу я...
Наступная сустрэча пісьменнікаў адбылася у Мінску ў 1921. 
Сімвалічна, што ў 1921 г. у Коўне выйшаў зборнік апавяданняў Я. Коласа пад псеўданімам Т. Гушча "Казкі жыцця". Адну са сваіх “Казак жыцця” Якуб Колас прысвяціў Янку Купалу. Сваю “Казку” ён назваў “Ноч, калі папараць цвіце”. 
З гэтага часу два паэты часта разам удзельнічалі ў розных урачыстасцях, сустракаліся з чытачамі, разам адпачывалі.
Першая палова 1920-х гг. – плённы час у жыцці Якуба Коласа і Янкі Купалы, яны актыўна ўдзельнічалі ў грамадскім і культурным жыцці. Уваходзілі ў склад камісіі па стварэнні Інстытута беларускай культуры культуры, былі абраны правадзейным членамі Інбелкульта, рэарганізаванага ў кастрычніку 1928 г. у Акадэмію навук Беларусі, ўдзельнічалі ў стварэнні Беларускага дзяржаўнага універсітэта.
Якуб Колас акрамя таго выкладаў у Беларускім педагагічным тэхнікуме, чытаў лекцыі па граматыцы і методыцы выкладання беларускай мовы на настаўніцкіх педагагічных курсах у Слуцку, працаваў выкладчыкам беларускай мовы ў Беларускім Дзяржаўным Унівэрсітэце. Амаль адначасова пісьменнікам прысуджаны званні «народных» – Янку Купале – 1925 г., Якубу Коласу – у 1926 г.
Літаратурная дзейнасць у 1920-х гг. таксама працягваецца. У 1923 г. у Мінску выйшла асобным выданнем паэма Я. Коласа "Новая зямля", якую па праву называюць мастацкай энцыклапедыяй жыцця беларускага сялянства. У 1925 г. апублікавана паэма "Сымон-музыка" – твор аб народных вытоках мастацтва, лёсе таленту з народа, духоўным адраджэнні нацыі.
У гэты перыяд пашыраецца тэматыка твораў Якуба Коласа. Ён прыходзіць да апісання жыццёвых шляхоў беларускай інтэлігенцыі пачатку XX ст., яе духоўных пошукаў. Пісьменнік стварае так званыя палескія аповесці: два вялікія празаічныя творы "У палескай глушы" і "У глыбі Палесся". Яны пазней увайшлі як 1-я і 2-я часткі ў трылогію "На ростанях" – найбольшы празаічны твор Якуба Коласа.
У 1922 г. выходзіць Купалаўскі чацвёрты паэтычны зборнік “Спадчына”, які складаецца як з новых вершаў, так і са створаных падчас Першай сусветнай вайны. Да зборніка негатыўна паставілася тагачасная крытыка, якая чакала ад паэта ўслаўлення рэвалюцыі і прынесеных ёй перамен. У 1924 г. паэт друкуе паэму “Безназоўнае”, у якой усхваляе барацьбу за незалежнасць папярэдніх гадоў і заклікае не спыняць змагання, пакінуць пасля сябе вольную Беларусь.
У гэты перыяд і Колас, і Купала плённа працавалі ў галіне перакладу з рускай, украінскай, польскай моваў. Купала пераклаў на беларускую мову эпас "Слова аб палку Ігаравым","Медны коннік" А. Пушкіна, паэмы і вершы Т. Шаўчэнкі, Колас – "Палтаву" А. Пушкіна, некаторыя творы М. Лермантава, А. Міцкевіча, П. Тычыны, Р. Тагора. З парады Купалы Колас заняўся перакладам твораў Тараса Шаўчэнкі на беларускую мову, і крытыкі назвалі іх лепшымі. Абодва паэта захапляліся паэзіяй А. Міцкевіча. Менавіта Купалу і Коласа выбіраюць членамі рэспубліканскай каміссіі па ўшанаванню памяці паэта (85-годдзя з дня смерці А. Міцкевіча).
 
"Будзь смелым, як вецер, як воля сама!"
Янка Купала. Будзь смелым!..
Другая палова 1920-х-1930-я гг. гэта час актыўнай грамадскай дзейнасці, як Янкі Купалы, так і Якуба Коласа, прызнання іх заслуг, але пры гэтым вельмі складаны перыяд жыцця, падзеі якога адбіліся на псіхалагічным стане і паўплывалі на ўсю далейшую творчасць пісьменнікаў.
З 2-й паловы 1920-х гг. Колас і Купала трапляюць у поле зроку савецкіх рэпрэсіўных органаў. Камуністы адкрыта абвінавачваюць іх у так званай "нацдэмаўшчыне". У 1930 г. Якуб Колас быў змушаны публічна "каяцца" ў палітычных "памылках". Былі арыштаваны і рэпрэсіраваны блізкія сваякі паэта – дзядзька па матчынай лініі грамадскі і палітычны дзеяч, мовазнавец Язэп Лёсік, родны брат жонкі Коласа Аляксандр Каменскі. У маі 1930 г. у партыйным органе - газеце "Звязда" з\'явіўся артыкул, дзе Купала быў абвешчаны "ідэолагам буржуазнага нацыянал-адраджанізму". Праследаванне рэпрэсіўнымі органамі, цяжкі псіхалагічны стан прывялі да таго, што 20 лістапада 1930 г. Я. Купала спрабаваў скончыць жыццё самагубствам. У снежні 1930 г. Я. Купалы, як і Я. Колас, вымушаны быў прызнавацца ў "памылках" і "шкодных поглядах", абяцаў "аддаць усе свае сілы сацыялістычнаму будаўніцтву".
У наступны перыяд Купала і Колас выбіраліся членамі Цэнтральнага Выканаўчага Камітэта БССР, дэпутатамі Вярхоўнага Савета БССР, удзельнічалі ў розных камітэтах і камісіях па ўшанаванні памяці і правядзенні юбілеяў класікаў рускай і нацыянальных літаратур, з\'яўляліся дэлегатамі літаратурных форумаў і з\'ездаў, выступалі на літаратурных нарадах. На I Усесаюзным з’езде пісьменнікаў у Маскве Колас і Купала былі абраны ў склад праўлення творчай арганізацыі. Часта разам падарожнічалі – у 1939 г. яны едуць па Дняпры ў Канеў, на радзіму Т. Шаўчэнкі, для ўдзелу ва ўрачыстасцях, прысвечаных 125-й гадавіне з дня нараджэння Т. Р. Шаўчэнкі.
Былі прыняты ў члены Саюза савецкіх пісьменнікаў: Купала – у 1934 г., Колас – у 1943 г. У 1939 г. Я. Колас і Я. Купала былі узнагароджаны ордэнамі Леніна, Я. Колас 5 разоў атрымліваў дадзеную ўзнагароду. У 1941 г. за зборнік "Ад сэрца", куды ўвайшлі паэма "Тарасова доля" і вершы 1937-1939 гг., якія ўслаўлялі савецкую рэчаіснасць, Я. Купалу была прысуджана Сталінская прэмія СССР 1-й ступені. Колас стаў Лаўрэатам Сталінскай прэміі СССР у 1946 г. – за вершы ваеннага часу і ў 1949 г. – за паэму “Рыбакова хата”. 
 
Якуб Колас. Над магілаю друга
Не парывалася сувязь Купалы і Коласа ў час Вялікай Айчыннай вайны. 24 чэрвеня 1941 г. Колас з сям’ёй спрабуе выехаць з Мінска, ледзь уратоўваюцца, папаўшы пад бамбёжку пад Оршай. Сям’і Коласа дапамагае Купала, прыслаўшы машыну. Усе разам яны выбіраюцца ў Клязьму пад Маскву, дзе жывуць родзічы жонкі Коласа. 
І далей іх дарогі разыходзяцца назаўсёды…
Янка Купала быццам бы прадбачыў свой лёс – пакідаючы Мінск, ўзяў з сабой у эвакуацыю кісет з зямлёй. У час Вялікай Айчыннай вайны ён жыў у Маскве, потым у пасёлку Пячышчы каля Казані. У чэрвені 1942 г. Я. Купала прыехаў у Маскву для ўдзелу ва ўрачыстасцях з нагоды яго 60-годдзя. 28 чэрвеня ён трагічна загінуў у гасцініцы "Масква" пры невысветленых абставінах.
Колас хутка даведаўся аб смерці сябра – Намеснік Старшыні СНК БССР І. Крупеня накіраваў у Ташкент Я. Коласу жалобную тэлеграму. Колас бярэцца за пяро, дасылае ў Маскву на адрас ТАСС водгук на смерць Купалы, піша верш «Над магілаю друга». У 1943 г. пад рэдакцыяй Народнога паэта БССР Якуба Коласа выходзіць зборнік “Памяці Янкі Купалы”.
Толькі ў 1962 г. Янка Купала “вярнуўся” на радзіму – урна з прахам паэта перавезена ў Мінск і пахавана на Вайсковых могілках.
Якуб Колас падчас вайны жыў у Клязьме, Ташкенце, Маскве. У канцы 1944 г. вярнуўся ў Мінск. Пасля вайны, з сярэдзіны 1940-х гг. і да канца жыцця Якуб Колас працаваў у Акадэміі Навук Беларусі, быў вядомы як грамадскі дзеяч. У 1952 г. Якуб Колас урачыста адзначыў сваё 70-годдзе.
13 жніўня 1956 г. Якуб Колас памёр за сваім рабочым сталом. Пахаваны ў Мінску на Вайсковых Могілках.

Літаратура:
Архівы Беларусі.
Сайт “Дзяржаўнага літаратурнага музея Янкі Купалы”.
Сайт “Дзяржаўнага літаратурна-мемарыяльнага музея Якуба Коласа”.
Сайт беларускага паэта Янкі Купалы.
Сайт беларускага паэта Якуба Коласа.
Браніслаў Зубкоўскі. Чароўная эманацыя сяброўства.
Янка Купала. Біяграфія.
Якуб Колас. Біяграфія.
У. Ліпскі. Янкаў вянок.
Яўген Салаўёў. Жыта Якуба Коласа.
Антанiна Гарон. «Новая зямля» дзядзькі Антося. Малавядомыя старонкi з жыцця Якуба Коласа.
Міхась Міцкевіч. Пад бацькоўскім дахам. Згадкі пра Якуба Коласа.

Песні на словы Янкі Купалы і Якуба Коласа:
Хоры беларускіх кампазітараў на творы Я. Купалы і Я. Коласа (Блог А. Снітко) 
Песні на словы Янкі Купалы. Песняры.
Песні на словы Я. Коласа. Песняры.  

Аўдыёзапісы:
Якуб Колас - З прамовы на вечарыне, прысвечанай 70-годдзю пісьменніка.mp3  
Якуб Колас - Савецкія дні.mp3

 

01.11.2012




© "Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь", 2009-2013
© Распрацоўшчык ТAA "НВФ "IНЕАК", 2009