Дзяржаўны
каталог Музейнага фонду
Рэспублікі Беларусь
Навіны музейнага жыцця  /  Віртуальная выстава "Вяселле спраўляць – трэба час выбіраць"

Віртуальная выстава "Вяселле спраўляць – трэба час выбіраць"


    «Вяселле спраўляць – трэба час выбіраць» – менавіта так казалі нашы продкі маладым людзям, якія збіраліся стварыць сям’ю, бо сам’я заўсёды лічылася святым саюзам, і павагу да яе выхоўвалі з маленства. Вяселле з’яўляецца адным з самых яскравых і важных падзей у жыцці чалавека, якое змяняе яго сямейнае і грамадскае становішча, бытавы ўклад і вызначае ўсё далейшае жыццё.

    Да выбару часу вяселля заўсёды ставіліся вельмі сур’ёзна. Асноўнымі вясельнымі перыядамі былі восеньскі і зімовы мясаеды: восеньскі доўжыўся з Успення (28 жніўня) да Каляднага (Піліпава) паста (29 лістапада) і называўся “вялікая вясельніца”; зімовы – з Вадохрышча (19 студзеня) да Масленіцы і называўся “мясаедная вясельніца”. Ніколі не гулялі вяселлі падчас пастоў, выключаўся і Масленічны тыдзень. Пазбягалі ладзіць свята ў посныя сераду і пятніцу. 

    Шлюб маладыя людзі бралі ў раннім узросце, таму выбар пары абавязкова адбываўся з удзелам бацькоў. Часам для знаёмства хлопца і дзяўчыны радзіна наймала сваццю, але часцей маладыя людзі знаёміліся на «вячорках», падчас святочных і кірмшовых гулянняў. 

    Пасля выбару кандыдатуры нявесты наступала чарга сватаўства. У сваты родныя жаніха бралі каравай, загорнуты ў белы рушнік, і падарункі. Па дасягненні згоды, сем’і жаніха і нявесты працягвалі знаёмства падчас «запоін» і «агледзін». Падчас «заручын» у доме нявесты канчаткова вырашаліся пытанні, звязаныя з правядзеннем свята і памерам пасага. Важным момантам з’яўлялася развітанне нявесты з дзявоцкім жыццём і незамужнімі сяброўкамі – «дзявочы вечар», які адбываўся напярэдадні вяселля.

    Уласна вясельны абрад пачынаўся з прыгатавання каравая, які пеклі як у доме жаніха, так і ў доме нявесты. Для гэтага спецыяльна запрашалі каравайніц – паважаных і дамавітых жанчын, якія былі шчаслівымі ў шлюбе і мелі дзяцей. На Палессі перад пачаткам выпякання ўсе куткі ў доме абносілі крыж-накрыж хлебнай лапатай. Каравай жаніха часта ўпрыгожвалі фігуркай месяца або гусака, а каравай нявесты – касой з цеста або качкай.

     У першы дзень вяселля «сябрына» маладой рыхтавалася сустракаць гасцей: родныя збіралі святочны стол, а сяброўкі прыбіралі галоўную гераіню свята. Звычайна ў доме суседзяў сяброўкі запляталі маладой касу, апраналі вясельны ўбор, павязвалі нявесту саматканым чырвоным поясам і ў апошнюю чаргу апраналі вэлюм. Акрамя таго была распаўсюджана традыцыя саджаць нявесту на дзяжу, пакрытую кажухом.

    Дружына маладога ў гэты час займалася падрыхтоўкай вясельнага поезда, які складаўся з чатырох-пяці, а то і васьмі вазоў, прыбраных рознакаляровымі папяровымі стужкамі, галінкамі елак і бразготкамі. Калі ў доме жаніха ўсё было гатова да ад’езду, маці з бацькам абразом Ісуса Хрыста бласлаўлялі сына ў дарогу. З сабой бралі грошы, цукеркі, мёд, якія былі патрэбны для выкупа нявесты.

    Выкуп з’яўляўся вельмі эмацыйнай часткай вяселля. У ім прысутнічалі характэрныя рысы беларускага кiрмаша: адзін бок імкнуўся больш выгандляваць за незвычайны «тавар», другі – збіць цану. Калі абодва бакі аказваліся задаволенымі, жаніх браў нявесту за руку і вёў у яе родны дом. Там радзіна нявесты ўжо чакала гасцей.

    Кульмінацыяй свята было вянчанне, таму пасля недоўгага застолля рыхтаваліся да паездкі ў храм. Жаніх са сваёй дружынай садзіўся ў адну павозку, маладая – у другую. Як толькі маладыя рассаджваліся, бацька нявесты браў абраз Маці Божай і, трымаючы ў руках дзьве запаленыя свечкі, абыходзіў вясельны поезд, следам за ім ішла маці і абсыпала повозкі зернем. Самі бацькі ў царкву з маладымі не ехалі.

    У храме маладыя станавіліся на спецыяльны рушнік, пад які клалі пас і два медныя пятакі. Пасля вянчання ўсе гэтыя атрыбуты забіралі з сабой і захоўвалі ўсё жыццё. Юрыдычным сведчаннем шлюбу быў запіс у метрычнай кнізе, пазней сталі выдаваць і пасведчанне аб заключэнні шлюбу.

    Пасля вянчання маладыя ехалі ў дом нявесты. На парозе дома іх сустракалі яе бацькі. Маці была апранута ў вывернуты кажух і трымала на рушніку хлеб-соль, бацька - дзьве чаркі і бутэльку гарэлкі. Піць было нельга, бо ў маладых наперадзе была яшчэ першая шлюбная ноч. Таму маладыя павінны былі толькі прыгубіць пітво, а затым выліць правай рукой праз левае плячо. Гэтак паўтаралася два разы, на трэці пітво зусім не каштавалі, а чаркі кідалі за спіну. Пасля гэтага бацькі саступалі дарогу, а жаніх браў нявесту на рукі і пераносіў цераз парог. Пасля гэтага пачыналася самая вясёлая частка свята. Увечары дзялілі каравай і ад’язджалі ў дом жаніха, дзе адбывалася такая ж урачыстая сустрэча, як і у доме нявесты. Як сядалі за сталы, то маладых саджалі на вывернуты кажух, каб у сям’і быў дабрабыт. Вяселле ў доме маладога магло цягнуцца два, а то і тры дні – усё залежала ад заможнасці сям’і. Завяршалася вяселле дзяльбой каравая, якая суправаджалася адорваннем маладых і пажаданнямі добрай долі і здароўя. Затым маці жаніха здымала з нявесты вэлюм і павівала ёй намітку.

    Падчас свята гучалі віншавальныя і іншыя вясельныя песні, разыгрываліся тэатралізаваныя сцэнкі, было шмат танцаў і жартаў. Важную ролю ў стварэнні настрою адыгрывалі музыкі, якіх наймалі як з боку жаніха, так і з боку нявесты. Вёў усю дзею сват, які карыстаўся асаблівай павагай.

    Пасля ад’езда нявесты ў дом жаніха следам адпраўлялі пасаг, запакаваны ў куфры. Звычайна гэта былі загадзя падрыхтаваныя саматканыя палотна, скатаныя ў трубкі, і адзенне. 

    Па заканчэнні самога вяселля радавыя абрадавыя дзеянні працягваліся і цягнуліся да года. Сапраўднай сям’ёй пару пачыналі лічыць толькі пасля нараджэння дзіцяці.

    Гарадское вяселле не вельмі адрознівалася ад вясковага. У яго аснове таксама ляжалі народныя звычаі, але спрошчаныя і адаптаваныя.

    Вясельны абрад сфарміраваўся ў ХІІІ-XIV стст. і практычна без змяненняў праіснаваў да 1920-х гг. Пасля аддзялення царквы ад дзяржавы шлюбы сталі рэгістраваць ў выканкамах, пазней – у ЗАГСах. Вясельная абраднасць стала ўспрымацца як перажытак мінулага, а маладыя пачалі ўсё часцей абыходзіцца без бацькоўскага дазволу. У савецкую эпоху з’явіліся новыя віды вяселляў, якія адпавядалі духу пэўнага часу і ідэалогіі: «чырвоныя» вяселлі, камсамольскія, «працоўныя» і іншыя. Тым не менш, традыцыйны вясельны абрад або яго элементы працягвалі існаваць як у вясковым, так і ў гарадскім асяроддзі. Жадаючыя маглі вянчацца ў царкве, хаця ў некаторыя часы гэта магло прывесці да грамадскай вымовы. Акрамя таго ў сатырычных плакатах і часопісах востра высмейваліся сляпое прытрымліванне старым традыцыям, меркантыльныя матывы ўступлення ў шлюб і легкадумнае да яго стаўленне.

    У цяперашні час існуе велізарнае мноства варыянтаў святкавання вяселля. Аднак цікавасць да традыцыйнага вяселля не згасае, а некаторыя яго элементы застаюцца актуальнымі да сённешняга часу. 


19.02.2013




© "Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь", 2009-2013
© Распрацоўшчык ТAA "НВФ "IНЕАК", 2009